Meslek Seçiminde Dikkat Edilecek Noktalar

*Kendi özelliklerimizi tanımalıyız

*Mesleklerin özelliklerini tanımalıyız.

*Kendi özelliklerimizle, mesleklerin özellikleri arasındaki ortak noktaları bulmalıyız.

Şimdi tek tek bunlar üzerinde duralım:

A. Kendini Tanıma

Meslek seçiminde kişinin kendini tanıması demek; hangi çalışma alanının gerektirdiği görevleri yerine getirebileceğini (yetenekleri), nasıl bir çalışma ortamında ne gibi işleri yapmaktan hoşnut olacağını (ilgileri) ve mesleki etkinliklerden başka ne gibi yararlar beklediğini (Meslek değerlerini) açık seçik olarak ifade edebilmesi demektir. Bu özellikleri kısaca inceleyelim;

1) Yetenekler

Yetenek kalıtımla getirilen gizli gücün, eğitim ve çevre etkisiyle geliştirilmiş kısmını ifade eder. Bir imse bir mesleği ya da ona hazırlayan bir eğitim programını seçerken hangi yetenek türüne ne derece sahip olduğunu düşünmeli ve en çok sahip olduğu yeteneğini kullanabileceği çalışma alanını oluşturmalıdır. Genel akademik yeteneği oluşturan yeteneklerse şu şekilde sınıflandırılabilir;

a) Sözel yetenek; Bu yetenek sosyal bilimlerde, dil bilim ve diğer insan bilimlerindeki başarı için gereklidir.

b) Sayısal yeteneği; Bu yetenek bütün temel bilimlerde, tıp, veterinerlik gibi sağlık bilimlerinde ve mühendislik alanlarında başarı için gerekli bir yetenektir.

c) Şekil–Uzay İlişkileri yeteneği; Bu yetenek inşaat, makine, harita, kadastro mühendisliği, mimarlık, endüstriyel tasarım, diş hekimliği gibi alanlarda başarı için gerekli bir yetenektir.

2) İlgiler

Herhangi bir zorlama altında olmadığı ya da kendisine bir ödül vaad edilmediği halde bir kimse kendiliğinden bazı faaliyetlere girişiyor ve bundan doyum sağlıyorsa, bu kimsenin o tür faaliyetlere karşı ilgisi olduğu söylenebilir.

Belli başlı ilgi alanları şu şekilde sınıflandırılabilir;

a) Temel Bilim: Temel bilim ilgisi yüksek olan kimseler, fizik, kimya, biyoloji ve matematik alanları yanında tıp, veterinerlik ve mühendislik gibi uygulamalı alanlarda bilimsel çalışma yapmaktan doyum sağlayabilirler.

b) Sosyal Bilim: Sosyal bilim ilgisi yüksek olan kimseler hukuk, siyaset bilimleri, sosyoloji, psikoloji gibi alanlarda çalışma yapmaktan doyum sağlayabilirler.

c) Mekanik: Mekanik ilgi, çeşitli alet ve makineler yapmak, işletmek ve onarmak gibi faaliyetlerden hoşlanmaktır. Mekanik ilgi, makine ve elektrik–elektronik mühendisliği gibi teknik alanlarda başarı ve doyum için gereklidir.

d) İkna: İkna ilgisi, başkalarına düşüncelerini aktarma, belli bir amacı gerçekleştirmek için başkalarını etkilemek gibi davranışları içeren bir ilgi alanıdır. İkna ilgisi ile ilgili meslekler arasında yazarlık, gazetecilik, hukuk sayılabilir.

e) Ticaret: Ticaret ilgisi pazarlama ve reklâmcılık programlarıyla yakından ilişkilidir. Ancak ticarete ilgi duyan kimseler, hangi alanlarda yetişmiş olurlarsa olsunlar, bir gün meslekleri ile ilgili ticari bir faaliyete girişebilir. Örneğin bir ziraat mühendisi, ziraat aletleri ya da ilaçları satan bir ticarethane açabilir.

f) Sosyal Yardım: Sosyal hizmetler, tıp, psikoloji, çocuk gelişimi ve eğitim gibi programlar sosyal yardım ilgisi yüksek olan kimseler için uygun çalışma alanları olabilir.

3) Değerler

İnsanlar ömürlerinin yaklaşık üçte birini kapsayan mesleklerinden doyum beklerler. Meslek faaliyeti sonunda beklenen doyum genellikle “Meslek Değeri” olarak adlandırılır ki ilgi, faaliyetin özünden duyulan doyumu, değer ise o faaliyetin yapıldığı ortamdan ve getirdiği toplumsal ödüllerden kaynaklanan doyumları içerir. Aşağıda bazı değer alanları ve bunların çalışma hayatındaki belli başlı işlerle ilişkileri kısaca açıklanmıştır:

a) Yaratıcılık: Yaratıcılığı kullanma, her meslekte olmakla birlikte mimarlık, endüstri tasarımcılığı gibi mesleklerde daha fazla muhasebecilik, kütüphanecilik gibi mesleklerde daha az olabilmektedir.

b) Yarışma: Bazı kimseler yetenek ve başarılarının başka insanlara göre değerlendirilmesine ve üstünlüklerinin tanınmasına olanak veren durumlarda bulunmak isterler. Buna karşılık, başarısızlığa uğramaktan çok korkan kimseler yarışmadan kaçınmaya özen gösterirler. Her mesleğin üst basamaklarında az çok bir yarışma vardır ki özellikle sanat ve bilim alanlarındaki meslekler buna örnek olabilir.

c) Değişiklik: Hayatlarında yenilik ve değişiklik isteyen insanların buna en çok olanak veren alanlara yönelmelerinde yarar vardır. Gazetecilik, diplomatlık, turizm rehberliği bu tür mesleklerden sayılabilir.

d) Düzenli Yaşam: Düzenli bir yaşam isteyen kimseler çalışma saatleri belli olan, seyahat etme, gece ve tatillerde nöbet tutmayı gerektirmeyen, düzenli bir gelir sağlayan ve işsiz kalma tehlikesi olmayan işlerde mutlu olabilirler. Böyle kişiler genellikle devlet sektöründe, büro veya laboratuvarda çalışmayı gerektiren işlerde mutlu olabilirler.

e) Liderlik: Bazı kişiler iş yerinde lider olmak, çalışmaları planlayıp yönlendirmek, başkalarını yönetmek isterler. Hangi meslek alanında yetişmiş olursa olsun bir işyerinde çalışmaya başlayan bir kimse liderlik ve yöneticilik özelliklerini kanıtladıkça bu pozisyonlara yükselebilirler.

f) Kazanç: Çalışan herkes kendisine rahat bir yaşam sağlayacak derecede kazanç elde etmek ister. Ancak, bazı kişiler için yüksek düzeyde kazanç elde etmek çok önemlidir. Yalnız bol kazanç risk faktörü ile yakından ilgili olduğundan, bazen sağlığı ve hazır haldeki kazancı tehlikeye atmayı da gerektirebilir.

4) Bedensel ve Ruhsal Yapı

Birey meslek seçmeye yönelik olarak kendini tanıma aşamasında bedensel ve ruhsal yapısına da yani cins, yaş, boy, ağırlık, sağlık durumu, gelişme ve büyüme özellikleri, enerji durumu, görünüşü ve ses tonu, bedensel özürler ve güçlü yönleri vb. gibi dikkat etmelidir. Çünkü elleri sürekli titreyen birinin çizim gerektiren bir mesleği seçerken bunu göz önünde bulundurması; çabuk sinirlenen birinin psikoloji, tıp, sosyal hizmetler, öğretmenlik gibi mesleklere yönelirken buna dikkat etmesi gerekir.

Bütün bunların yanında kendi kendinize yönelteceğiniz şu sorular da hangi tür mesleklere yönelebileceğiniz konusunda sizlere ipuçları verebilir:

10 Yıl Sonra Nasıl Bir Yaşam İstiyorum?”

 Nasıl bir iş?

 Nasıl bir iş yeri?

 Nasıl bir ev?

 Nasıl bir aile?

 Nasıl arkadaşlar?

 Nasıl bir sosyal yaşam?

Bütün bu soruları zihninizde resimlendirerek ayrıntılandırabilir, farklı konulara yönelik soruları çoğaltabilirsiniz.

B. Mesleklerin Özelliklerini Tanıma

Mesleğinizle ilgili kararınızı oluşturma sürecinde kendinizi tanımanın yanı sıra iş dünyasını, meslekleri ve kariyer beklentilerini tanımanız da gereklidir. Bu anlamda meslekleri inceleme sürecinde aşağıda yer alan soruların cevaplarını araştırmak, meslekleri ayrıntılı olarak tanımanıza yardımcı olacaktır.

 Mesleğin tanımı nedir?

 Nasıl ve kaç yıllık bir öğrenim gerektirmektedir?

 Öğrenim süresinde hangi dersler okutulmaktadır?

 Bu iş kolunda eleman talebi var mıdır?

 Bu işte ne gibi faaliyetlerde bulunulmaktadır?

 Kullanılan malzeme ve makineler nelerdir?

 Yürüme, ayakta durma vb. koşulları var mıdır?

 Nasıl bir çalışma ortamı vardır? (Büro, açık alan vs.)

 İş tehlikeleri var mıdır? (Radyasyon, zehirlenme, patlama, yanma, elektriğe kapılma, mikrop kapma vs.)

 Bireysel olarak mı grupla mı çalışmayı gerektirmektedir?

 Mesleğe giriş ve emekli olma yaşları kaçtır?

 Tercih edilen bedensel ve kişisel özellikler bulunmakta mıdır? (Boy, ağırlıklı cinsiyet, özel yetenekleri)

 Kesinlikle iş deneyimi aranmakta mıdır?

 Yabancı dil bilme tercih nedeni midir?

 İşte ilerleme şartları nelerdir?

 Kazanç durumu (en az, en çok) nedir?

 İşin çalışanlarına göre avantajlı ve dezavantajlı tarafları nelerdir? (izin imkanı, prim, prestij vs.)

 Birçok insan yaşamda sadece var olanları görür.

Bazı insanlar ise gelecekte olabilecekleri de görür, ancak pek bir şey yapmazlar.

Çok az insan ise gelecekte gördükleri rüyanın gerçekleşmesi için gerekli cesaret, kararlılık ve sabırla tüm niteliklerini kullanarak hedeflerine ulaşır.

Sizler son gruba girmeye hedefleyin. Eğer istiyorsanız...

C. Kendi Özelliklerinizle Mesleğin Özellikleri Arasındaki Ortak Noktaları Bulma

Kendi özellikleriniz ile mesleklerin özelliklerini inceledikten sonra aşağıdaki noktalara dikkat ederek mesleki alternatiflerinizi oluşturabilirsiniz.

Kendi özellikleriniz ile mesleklerin özellikleri ne derece uyuşuyor. Meslek ile uyuşan özellikleriniz fazlaysa başarılı bir eğitim ve meslek hayatı sürdürme olasılığınız yüksek olacaktır.

Mesleklerle uyuşmayan özellikleriniz, o mesleği yapmanızı engelleyecek durumda mı? Örneğin; kişilik yapısı ve sosyal yaşantısından dolayı insanlardan fazla hoşlanmayan ve sinirli yapıya sahip birinin polislik, öğretmenlik gibi mesleklerde başarısız olma ihtimali yüksektir.

Ayrıca birey, istekleri doğrultusunda bir meslek tercihi yapmadığında, ne içinde bulunduğu meslekte yeteneklerini kullanıp başarılı olabilir ne de mutlu bir birey olarak mesleğini sürdürebilir.

Kendi özellikleriniz ile meslek özelliklerinin araştırılması ve ortak noktalarının belirlenmesi yanında, bizim toplumumuza özgü olarak bu seçiminde etkili olabilecek diğer faktörler şöyle sıralanabilir:

 Anne–babalarınızın arzularına uymak,

 Beğenilen–sevilen kişilerin mesleklerine özenmek,

 Günümüzde popüler olan mesleği edinmek,

 Daha çok fazla para kazanılan mesleği seçmek,

 Toplum içinde sadece saygınlığı olan meslekleri seçmek,

 Öğretmenlerin uygun gördüğü meslekleri seçmek,

 İş bulması kolay olan meslekleri seçmek,

 Üniversiteye girmeyi kolaylaştıran, düşük puanla yerleşilen meslekleri seçmek

 Sevildiği sanılan meslekleri seçmek, (Sadece olumlu özellikleri tanınarak yanılgıyla seçmek)

 Hayallerle geliştirilen idealdeki meslekleri seçmek,

Meslek seçerken bunlardan daha çok kendinizi tanımaya (ilgi yetenek ve değerlerim neler?), meslekler hakkında objektif bilgiler edinmeye ve meslekleri tanımaya çalışırsanız meslek seçiminde doğru kararı vermiş olursunuz.